“İşçi sınıfı liberalizmi”

Daron Acemoğlu’nun “Hangi Liberal Demokrasi” kitabı günümüzün ilginç bir özelliğini yansıtması bakımından önemlidir.

Daron Acemoğlu’nun “Hangi Liberal Demokrasi” kitabı günümüzün ilginç bir özelliğini yansıtması bakımından önemlidir. Bilindiği gibi Francis Fukuyama’nın 1992’de yayımlanan “Tarihin Sonu ve Son İnsan” kitabı “liberal demokrasi”ye sınırsız bir övgüydü. Son durak “liberal demokrasi”ydi; bu anlamda insanlık ona ulaşmış olanlar ve ulaşma yolundakiler olarak ikiye ayrılıyordu. Bu öngörünün ömrü uzun sürmedi, 2008 büyük krizi ile liberal demokrasi de tarihin sayfalarındaki yerini aldı.

Bu büyük övgü Sosyalist Sistemin 1990’da yıkılışı ile ortaya çıkmıştı; ancak liberal demokrasinin son göz kamaştırıcı yükselişi yirmi yıl bile sürmedi. Kapitalizm on sekiz yıldır içinden bir türlü çıkamadığı yeni tarz bir “çoklu kriz” içinde debelenip duruyor. Belki liberalizm de “artık yolun sonuna ulaşmış”tır. D. Acemoğlu böyle düşünmüyor: “Bu kitabın temel argümanı, durumun böyle olmadığı yönündedir: Liberalizm kurtarılmaya ve yeniden şekillendirilmeye değerdir.” (Daron Acemoğlu, Hangi Liberal Demokrasi, s. 38) D. Acemoğlu “liberalizmin ikilemleri”nin “1980’lerde bir hesaplaşmaya dönüştü”ğünü tespit ediyor. (a.y., s. 174) Neoliberalizmin özellikle 1990’lar sonrası iyice pervasızlaştığı bir gerçektir. Ancak o günlere kadar bir birikim yaşanmıştır. Ekonominin imalattan dijitale kayması önemli değişimlere yol açmıştır.

“İmalat 1980 öncesi ekonomide hem ekonomik hem de siyasi nedenlerle önemli bir rol oynadı. 1953’te, Amerikalı işçilerin imalattaki payı yüzde 32 düzeyindeydi. O tarihten itibaren önce istikrarlı, ardından hız kazanan bir düşüş yaşandı ve bugün bu oran yüzde 9 düzeyine kadar geriledi.” (a.y., s. 179) “Eş zamanlı olarak, sermaye ve iş gücü arasındaki gelir dağılımı da belirgin biçimde daha eşitsiz hâle geldi.” (a.y., s. 183) Dijital teknolojilere geçiş işçi sınıfının yapısında önemli değişimlere yol açtı. “Dijital teknolojilerin ortaya çıkışı bu anlaşmaların (imalat sanayi günlerindeki anlaşmalar b.n.) tüm yönlerini yeniden şekillendirdi ve eşitsizlikte büyük bir artış oldu. Zengin ve yoksul arasındaki ekonomik eşitsizliğe Avrupalılardan daha toleranslı olan Amerikalıların neredeyse üçte ikisi şimdi ‘çok fazla eşitsizlik olduğunu’ söylüyor.” (a.y., s. 34) Dijital teknolojinin yarattığı eşitsizlik Amerikalıların bile tolerans sınırlarını zorlamaktadır.

Burada bir başka gelişme daha devreye girer. Üniversite mezunlarının sayısı çok hızlı bir şekilde yükselmiştir. Ancak bu durum değişik bir tablo yaratır. Acemoğlu bu mezunların bir kısmını “elit mezunlar”, diğerlerini “kitlesel üniversite mezunları” olarak tasnif eder. Elitler, Silikon Vadisi’nin yıldızları olurken diğerleri işçi sınıfının yeni kitlesini oluşturur. Bu gerçeklik farklı bir sınıflaşma yarattı. Demokrat Parti bu süreçte “az eğitimli” kesimlerden koptu.

“2016 ve 2020’de Demokrat başkan adayı olan Senatör Bernie Sanders, 2024 genel seçimlerinden sonra X’teki paylaşımında bunu şöyle ifade etmişti: ‘İşçi sınıfını terk eden bir Demokrat Parti’nin, işçi sınıfının da onları terk ettiğini fark etmesi pek de şaşırtıcı olmamalı.’ Aynı durum yalnızca ABD’deki Demokratlar için değil, sol partilerin çoğu için de geçerlidir.” (a.y., s. 219) Liberalizmin kitlelerden kopması başta eşitsizliği Amerikalılar için bile çok fazla hâle getirmesinde yatıyor. “Son otuz yılda her yaş grubu, demokrasinin en iyi yönetim olduğu konusunda giderek daha kararsız hâle geldi. Bu değişim, özellikle on sekiz ile otuz yaş aralığındaki Amerikalılarda daha belirgin.” (a.y., s. 14)

Neoliberalizm özellikle 1990’lar sonrası uygulamalarıyla kendi tarihine büyük bir darbe vurdu. Liberalizm doğuşunda Amerikan elitleriyle çok sıkı bağlar içindedir. Liberaller “çoğunluktan” daima korkmuşlardır. Amerikan liberalizm tarihinde büyük kriz yıllarında Roosevelt dönemi çalışan kitleler için kısmi bir koruma sağlamıştır. D. Acemoğlu liberalizmin genel tarihinde 1945’ler sonrasını refah ve eşitlik açısından olumlu bulur.

Ancak 1980’ler sonrası liberalizmin çöküş yıllarıdır. 21. yüzyılın ilk çeyreği çöküşün zirve yaptığı zaman aralığıdır. Bu çöküşün içinden popülizm veya yeni faşizm başını kaldırmıştır. Bu tablodan “liberalizmin yeniden doğuşu” nasıl çıkabilir? “Liberalizmin yeniden doğuşu, seçkin tartışmalar veya teknokratik çözümlerden gelmeyecektir. Toplum mühendisliğiyle ortaya çıkmayacağı da kesin. Ancak liberalizmin ifade özgürlüğü, topluluk ve ortak refaha olan güçlü bağlılık gibi temel değerlerine geri döndürülmesiyle ortaya çıkabilir. Yani işçi sınıfı liberalizmiyle ortaya çıkabilir.”

“Liberalizm tekrar yükselecekse, merkezinde işçi sınıfı olarak yükselmelidir.” (a.y., s. 333) D. Acemoğlu gelecek için merkezinde işçi sınıfının olduğu, özgürlük ve refaha güçlü bağlılık duyan bir liberalizm düşler. “Tarihin sonu” ile birlikte “ideolojilerin ölümünden” de söz edilmişti. Ancak görüyoruz ki ideolojiler geri dönüyor. Elbette geçmişteki kopyaları olarak değil. Liberalizmin son büyük krizinin içinden popülizm adı altında yeni faşizm başını epeydir uzatmaktadır. Fakat 21. yüzyılın ilk çeyreğinde henüz istikrarlı bir yükseliş gösterememiştir. Bolsonaro’nun Brezilya’dan firar etmesi, Trump’ın büyük bir yenilgi almasıyla, Avrupa sokaklarında gençlerin somut taleplerini dile getirmesiyle kendini ortaya koyan nedir? Liberalizm olmadığı kesin! Henüz sosyalizm de değil! Ancak dünyanın bir arayış içinde olduğu, tarihten kucağında bulduğu ideolojileri tekrar etmek istemediği, geleceği geçmişin içinden kurmaya çalışırken farklı yollardan gitmek gerektiğini sezerek davrandığı görülüyor.

Sosyalizm yıkıldıktan sonra yüzyılın ilk çeyreğinde “21. yüzyıl sosyalizmi”ne bir giriş yaşandı. Bu adım geri çekilirken faşizm yükselmeyi denedi. Ancak Trump’ın yenilgisi ile yeni bir basamağa adım atıldığı söylenebilir. Kapitalizm böyle bir basamakta kendi krizi ile uğraşırken yeni ideolojik arayışlar içinde yürüyor. “İşçi sınıfı liberalizmi” bunlardan birisidir.

YZ’nin koşturarak ilerlediği dünyada “işçi sınıfı liberalizmi”nin gündeme gelmesi önemlidir.

YZ insanlık için bir dönüm noktası, büyük bir adımdır. Ancak onun şimdilik sahipleri görünen trilyonluk dev şirketlerin insanlıkla, insan emeği ile bağları kopuktur. Yeni savaş tipleri ile bağları ise çok sıkıdır. “İşçi sınıfı liberalizminin” çok tartışılacak yanları olsa da YZ ile insandan kopmaya hazırlanan dev tekellerin karşısına işçi sınıfının gücü ve yeteneğini taşıyan bir çıkış inşa etmeye çalışmak bugünün dünyasında önemlidir. Kapitalizm yirmi yıla yakın içinde kıvrandığı krizden çıkış yolları arıyor. Bir yanda YZ’yi silah olarak kuşanmaya çalışan günümüz faşizminin adımları, öte yandan YZ ile işçi sınıfını buluşturmaya çalışan liberal yönelişler; bunların dışında Avrupa sokaklarından yayılan gençlerin öfkesi dünyanın yeni bir eşiğe geldiğinin işaretleridir.

Eski tekrar etmeyecek! Yeni kendine yol arıyor.