Bütçe senin

…tek adam yetkilerine karşı çıkmak, tek başına bütçe hakkını kazanmak için yeterli olmayacaktır. Çünkü demokrasi mücadelesi ile emekçi sınıfların siyasi temsili aynı şey değildir.

Serpil Kemalbay

Her gün gazeteciler haber takibi sırasında şiddet görüyor, işlerini yaptıkları için tutuklanıyor, ayaklarına elektrikli kelepçe takılıyor. Saray iktidarı halkın haber alma ve gerçeğe ulaşma hakkına yapılan bu saldırıları meşru göstermek için kılıf uydurmaya dahi gerek duymuyor. Sözde “yargı” iktidarın sopasını her yöne savururken; kısmaya çalıştıkları sesimizin, sözümüzün, mücadelemizi büyütmek umuduyla Karşı Mahalle’den merhaba…

Saray’da hazırlanan 2027 Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Teklifi, TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda görüşülüyor. Aralık ayında da TBMM’ye gelmesi bekleniyor. Bütçe giderlerinin 2026 yıl sonu tahminlerine göre yaklaşık %39 artacağı tahmin ediliyor. Peki, halkın açlık ve sefaletle boğuştuğu bir ülkede bu büyümenin kaynağı kim, bedeli kim ödüyor?

Dünya gazetesinin hesabına göre 2027’de toplanacak 19,9 trilyon verginin 12 trilyonu dolaylı vergilerden alınacak. Yani her 100 TL’nin yaklaşık 60 TL’si mal ve hizmet satın alırken ödenecek. Ekmekten elektriğe, akaryakıttan temel tüketim ürünlerine kadar hayatımızı sürdürmek için yaptığımız her harcamadan vergi kesilecek. Halktan vergi almak o kadar kolay ki 1999 Marmara depremi sonrasında geçici olarak getirildiği söylenen vergi, 2000’den bu yana kalıcı hale getirildi ve Özel İletişim Vergisi olarak toplanıyor. Buna karşılık gelirlerden, kârdan, servetten alınan verginin toplam pastadaki payı devede kulak kalıyor. Vergi yükü halkın sırtına binerken kamu kaynakları; sermayeye tanınan vergi istisnaları, yatırım teşvikleri, kamu ihaleleri ve garantili projeler aracılığıyla sermayeye aktarılıyor. Yine faiz ödemeleri ile finans sektörüne önemli kaynaklar aktarılıyor.

Bu ekonomik tercihler karşısında halkın itirazını ve demokratik denetim talebini uzak tutan bir siyasi iklim, otoriter bir rejim yaratılmış durumda. Son 10 yılda yaşanan darbe sarmalı, emekçilerin örgütlerinin baskı altına alınması, sendikal örgütlenme ve grev hakkı üzerindeki baskı ve tutuklamalar, kamu kaynaklarının kullanımındaki denetimlerin zayıflaması bütçe hakkı mücadelesini de baskılıyor. Bu konuda Asgari Ücret İnisiyatifi’nin 8 Kasım’da gerçekleştirdiği “Büyümeden Payımızı Almak İçin Yürüyoruz” eylemi çok kıymetli. Ancak bütün işçi, emekçilerin, halkların, kadınların bütçe hakkı için güçlerini birleştirmesi ve sokağa çıkması büyük bir öneme sahip.

Bütçe teklifi nasıl bir yol izliyor? Öncelikle teklif Saray’da hazırlanıyor. AKP’li vekiller de dahil olmak üzere seçilmiş temsilcilerin teklif üstünde gerçek bir etkide bulunamadığı bir sürecin ardından TBMM’ye geliyor. Teklifin altında imzası bulunan Cumhurbaşkanı Erdoğan bütçeyi Meclis’te bizzat sunmuyor, milletvekillerinin sorularına ve eleştirilerine muhatap olmuyor. Yani en basit, sınırlı haklar dahi gasp edilmiş durumda. Komisyon ve genel kurul görüşmelerinin ne şekilde geçtiğinden bağımsız olarak sonuç önceden belli; eller kalkacak ve inecek!

Meclis bütçe görüşmelerinde “bütçe hakkı”ndan bahsedilirken tarihin ilk yazılı belgelerinden olan Magna Carta’ya sıkça atıfta bulunulur. Günümüze ulaşan 4 orijinal nüshasından birinin yaşadığım yere yakın Salisbury Katedrali’nde sergilenmesi nedeniyle belgeyi görme imkânım oldu. Hatta misafirlerimle birlikte katedrali birçok kez ziyaret ettiğimden kendimi Magna Carta uzmanı bile sayabilirim. Anlatıldığına göre, 1215’te savaştan savaşa koşan İngiltere Kralı John, savaşların maliyetini karşılamak için vergileri artırdığında baronlarla karşı karşıya geldi. Feodal beyler birleşerek kılıçlarına sarıldığında kral geri adım atmak zorunda kaldı. Kralın vergi toplamasına ve hukuki yetkilerine sınırlar çizildi. Bu arada belgede bir iki cümleyle soylu dul kadınların mülkiyet haklarına dair hükümler de var. Sonuçta bu metin, kralın yetkilerinin sınırlandırılabileceğini gösteren tarihsel bir simge olarak bugüne kadar yeri geldiğinde anılıyor.

Elbette Magna Carta halkın, köylülerin ya da emekçilerin haklarını güvence altına alan bir belge değil; esas olarak kral ile feodal baronlar arasındaki iktidar ilişkisini düzenliyordu. Aradan geçen yaklaşık 800 yılda patriyarkaya karşı kadınların mücadelesi, dünyanın üçte birine yayılan işçi sınıfı iktidarı deneyimleri ve daha nice devrimci yükseliş tarihe çok daha büyük izler bıraktı.

Bütçe vesilesiyle bir metafor olarak Magna Carta’ya tarihsel gönderme yapan muhalefet partileri “bütçe hakkı”ndan aynı şeyi mi anlıyor? Magna Carta’da sembolleşen iktidarın sınırlandırılması fikrine belki de bugün her zamankinden çok ihtiyaç var. Ancak tek adam yetkilerine karşı çıkmak, tek başına bütçe hakkını kazanmak için yeterli olmayacaktır. Çünkü demokrasi mücadelesi ile emekçi sınıfların siyasi temsili aynı şey değildir. Bu ayrımın, hem merkezi yönetim pratiklerinde hem de yerel yönetim pratiklerinde izini sürmek mümkündür. Sosyal yardımları artırmayı esas alan siyasetle; halkın özneleşmesini, bütçenin hazırlanması ve kaynakların dağıtılması süreçlerine katılımını güvence altına alan siyaset birbirinden farklıdır.

Örneğin, yoksul ailelere gıda yardımı yapmakla bütün çocuklara ücretsiz, sağlıklı okul yemeğini kamusal bir hak olarak sunmak aynı şey değildir. İlkinde yoksulluk yardım politikası ile yönetilir, ikincisinde ise çocukların beslenmesi kamusal bir sorumluluk olarak kabul edilir. Toplumsal zenginliği yaratan halkların, emekçilerin, görünmeyen emeği ile kadınların, bölgesel ayrımcılığa uğrayan Kürt halkının, tüm ezilenlerin ve sömürülenlerin; vergilerin kimden, nasıl toplanacağından, halkın bütçesinin ve kamusal kaynakların nasıl kullanılacağına kadar söz ve karar sahibi olması halkçı bir programı sahiplenmeyi gerektiriyor.

DEM Parti’nin “Ekmek, Barış, Adalet için Bütçe” kampanyasında Siirt’te konuşan Emine Teğin’i milyonlar izledi. Ben de onun konuşmasına atıf yaparak yazımı bitirmek istiyorum. Emine hevalin çarpıcı şekilde ortaya koyduğu çocukların beslenme sorunu, tek tek ailelerin yoksulluğuna indirgenemeyecek kadar toplumsal bir sorun. Çocuk yoksulluğu raporlarında, hatta TÜİK verilerinde yansıyan bu derin sorun yıllardır görmezden geliniyor. Çocuk yoksulluğu ile mücadele etmek, okullarda bütün çocuklara bir öğün ücretsiz ve sağlıklı yemek vermek için kamusal kaynak ayırmak, gerekli altyapıyı kurmak ve sorumluluğu ailelerin üzerine bırakmadan kamunun üstlenmesini sağlamak sınıfsal bir duruş gerektiriyor. Bu talebi hayata geçirmek için iktidara ve yerel yönetimlere baskı yapacak olan da halkın öz örgütleri, sendikalar, kadın örgütleri, öğrenci ve veli dayanışmaları olmalıdır. Çünkü bütçe hakkı devletin harcamalarını denetlemekten ibaret değildir; asıl mesele toplumsal zenginliğin hangi sınıfların ihtiyaçları doğrultusunda kullanılacağıdır. Emine Teğin’lerin çoğalması, halkın sadece taleplerini dile getiren değil, söz ve karar mekanizmalarında doğrudan yer alan bir güç olarak örgütlenmesi bu nedenle çok önemlidir.