Sosyalizm ve renkleri
Sosyalist ideolojinin etkisizliğinde işçi sınıfının da gerici ideolojilerden, milliyetçilikten, dincilikten ve mezhepçilikten bütünüyle korunaklı bir yapıya sahip olduğuna inanmamızı gerektirecek bir ontoloji mevcut değildir.

Sosyalistler üretim araçları üzerindeki mülkiyetin mutlak biçimde ilgasını mı yoksa işçi sınıfının iktidarını kurmayı mı öncelikli hedef olarak benimserler? Bu iki öncelik, iki farklı politik yönelime, iki farklı stratejik sonuca yol açabilir. Özel mülkiyetin büyük bir hızla ilgası; aşırı bürokratikleşme ve hantal bir devlet yapısı yaratabilir, bürokrasinin ya da işçi sınıfının doğrudan denetiminden kopmuş bir partinin sınıfın iktidarını çalmasını meşrulaştırabilir.
İşçi sınıfının, yani temsil ettiği çoğunluk itibarıyla toplumun ekseriyetinin iktidarlaşmasını hedeflemeyen, bunun kurumsal imkânlarını zorlamayan, konseyleri, sovyetleri, halk meclislerini, komünleri hem devlet içinde etkin bir biçimde hem de devletin işlevlerini giderek üstlenecek bir biçimde konumlandırmayı hedeflemeyen bir sosyalizm ufku kalkınmacı bir devlet parantezine sıkışır. Hem Sovyet hem de Çin deneyimleri; üretici güçlerin gelişimi kolektif üretim ve planlamayı mümkün hâle getirmeden girişilen bir “tüm üretim araçları üzerinde özel mülkiyetin ilgası” projesinin kilitlenmeye ve giderek çöküşe yol açtığını gösteriyor.
İşçi sınıfının öz örgütlerinin gücünü garanti altına almak da sosyalist inşayı garanti altına almayacaktır. Sınıfın öz örgütleri, toplumsal kaynakların öncelikle yaşayan nesillerin en iyi koşullarda hayatlarını sürdürmeleri amacıyla harcanması üzerine odaklanacaktır. Dolayısıyla kolektif üretimin gelecekte güçlü zeminlerde inşası için gerekli yatırımların gerektirdiği bedelleri ödemekten kaçacaktır. Bu koşullarda yaşayan nesillerin çıkarları, gelecek nesillerin ihtiyaçları için gereken hazırlıkların ertelenmesinin meşruiyet gerekçesi hâline gelebilir. Yugoslavya’da yaşanan özyönetimden çıkan dersler de bu tabloya işaret etmektedir. Venezuela’da da uzun Chavista iktidarı yılları, yarı sömürge ekonomisinden kopuş için gerekli yatırımları geciktirdikçe kendi kuyusunu kazmış oldu.
Sosyalist ideolojinin etkisizliğinde işçi sınıfının da gerici ideolojilerden, milliyetçilikten, dincilikten ve mezhepçilikten bütünüyle korunaklı bir yapıya sahip olduğuna inanmamızı gerektirecek bir ontoloji mevcut değildir. 21. yüzyıl faşizmi, sosyal refah devleti günlerinin ayrıcalıklı, beyaz, erkek işçi sınıfının koşullarındaki bozulmaya ürettiği gerici reaksiyondan besleniyor. Bu yüzden de sınıf mücadelesindense başka her çelişkiyi abartmaya bayılanların günümüzdeki mücadelelerden bir jenerasyonlar savaşı yaratma çabası da bu sosyal zeminden yüz buluyor.
Dolayısıyla sosyalizmin inşası meselesi; işçi sınıfının güncel ihtiyaçlarının karşılanması ve iradesinin belirleyici olmasıyla inşanın gerektirdiği özverilerin ve geleceğe dönük yatırımların gerçekleştirilmesinin gerilimleri içerisinde yürür. Bu gerilimlerin aşılmasının ezbere bir reçetesini yazmak mümkün değildir. Başarılması gereken, herhangi bir gerekçeyle bu gerilimin taraflarından birisini ortadan kaldıracak ya da politik ölçekte belirleyici olacak bir yıkımdan kaçınmak olmalıdır. Gerilimin kendisi; sosyalist devlet içinde halkın öz örgütleriyle ve örgütlü çıkar savunusuyla geleceği temsil eden sosyalist bürokratik eğilimin arasındaki mücadelenin kurumsallaşması, inşanın sorunlarını çözme yeteneğine sahip tek güçtür. Hiçbir erken reçete, gerçek çelişkinin ve mücadelenin işlevini üstlenemez.
Hegel/Lukács geleneğinin bütünü parça aleyhine kutsayan tavrı karşısında Althusser/Poulantzas çizgisinin bütünün parçaların bileşiminden oluştuğuna dair vurgusunu önemsemek gerekir. İşçi sınıfının ve halkın içindeki gerçek çelişkilerin devletin kurumları içerisinde siyasi mücadelelerle çözülmesini sağlayacak bir siyasi üstyapı, 20. yüzyıl sosyalizm deneyimlerinin yarattığı yabancılaşmayı engelleyecek en önemli araç olacaktır. Burada yine aklımıza bir kere daha eşsiz “Stalin’in bürokrasi tarafından akamete uğratılan demokratikleşme” arkeolojik buluntusu düşüyor ve üzülsek mi sevinsek mi bilemiyoruz.
Sonuç olarak bir politik hareket olarak sosyalistlerin öncelikli hedefinin özel mülkiyetin ilgası değil de işçi sınıfının iktidarını kurmak olduğu düşüncesindeyim ve bunun ancak ve ancak geleceği temsil eden, güncel kaynakları geleceğe yönelik güçlü yatırımlara yönlendirmek isteyen bürokratik-komünist kanatla sınıfın, halkın çeşitli kesimlerinin güncel ihtiyaçlarını önceleyen bir sovyetin, halk meclisinin çelişkili birliği sayesinde gerçekleşebileceğine inanıyorum. Dolayısıyla bu ögelerden herhangi birisine kesin ağırlık veren bir siyasi mimarinin kalıcı bir sosyalizme yol vermeyeceğini düşünüyorum.
Geçtiğimiz hafta bir yandan Ekim Devrimi’ni 109. yıl dönümünde andık, diğer yandan da Küresel Batı’da halk hareketleri ve sosyalizm lehine ortaya çıkan gelişmeleri değerlendirdik. Ekim Devrimi’ni ele alırken genel ezberleri yansıtan bol kutsamalı mesajlar bir kez daha ortalığı kapladı. Ekim Devrimi’nin 20. yüzyılın en önemli hadisesi, insanlığın şu ana kadar geleceğini kazanmak için gerçekleştirdiği en önemli ileri sıçraması olduğu konusunda şüphemiz yok. Ancak onu mutlaklaştıran ve neredeyse sosyalizmin tek kuruluş biçimi olarak gören bakışlarla arayı açmak durumundayız. Lenin’in en olmayacak zamanlarda Hegel’e ve diyalektik düşünceye dönme geleneği, onu yaşadığı süreçten öğrenmeye ve hızlı taktik yenilenmeler üretmeye eğilimli hâle getiriyordu. Devrimden ve özellikle de iç savaştan sonra ortaya çıkan devlet biçiminin, iç gerilimi yok etme eğiliminin, mutlak merkezîleşme arayışının yaratacağı yıkıcı etkileri sezmekte ve bunun yol açabileceği zaafları aşmayı hedefleyen arayışları ortaya koymuştu ama bunları olgunlaştırma fırsatı bulamadı.
Bugün 21. yüzyıl faşizminin yarattığı tehdit, iklim krizi ve geçim krizinin küreselleşmesiyle ortaya çıkan koşullar sosyalizmin yeniden uyanışına yol veriyor. Bu deneyimlerle, “sosyal demokrat bunlar” gibi havai gerekçelerle kaçak güreşmeden ilişkilenmek, yarattıkları heyecandan öğrenmek, yarattıkları enerjiden yararlanmak ve devrimciliği neredeyse bir tür nihilizm olarak ortaya koyan karikatürize tutumlardan ayrışmak son derece önemli.
Ekmek, barış, özgürlük ve yaşanacak dünya mücadelelerinin bu kadar iç içe geçmesi, 21. yüzyıl sosyalizminin yeniden nefeslenmesi için muazzam bir olanak.